img

پتانسیل کشورهای جهان در حوزه‌ی بیوتکنولوژی؛ 1. استونی

موقعیت جغرافیایی، زبان، جمعیت

کشور استونی در شرق دریای بالتیک قرار دارد. از جنوب به لیتوانی و از شرق به روسیه و مرزهای دریایی با سوئد و نروژ دارد. مساحت استونی (226/45 کیلومتر مربع) کمی از هلند بیشتر است اما تنها 10% جمعیت آن را دارد. جمعیت حال حاضر استونی 3/1 میلیون نفر است. حدود ۵۰ درصد این کشور با جنگل پوشیده شده است و تعداد بسیار زیادی دریاچه و رودخانه دارد. حدود 1500 جزیره کوچک در اطراف استونی است که با توجه به آب و هوای منطقه دریای بالتیک، شرایط خوبی را برای توسعه بیوتک دریایی (آبی) خود فراهم می­کند. 69% مردم از جمعیت 1.3 میلیون نفری استونی، استونیایی و 26% روسی و 6% مابقی از دیگر ملیت­ها هستند.

در زمینه صادرات، حدود دو سوم محصولات تولیدی در استونی به کشورهای دیگر صادر می­شود. بیش از 50% محصولات صادراتی به کشورهای حوزه بالتیک صورت می­گیرد. کشورهای نوردیک (فنلاند و سوئد) دیگر مقاصد تجار استونیایی هستند. عمده واردات استونی نیز از کشورهای فنلاند، سوئد، لیتوانی و آلمان صورت می­گیرد.

مهم­ترین صنایع

صنعت ساخت ساختمان و انواع سازه­های مهم­ترین بخش از اقتصاد استونی است. در سال 2012 حدود 4/7 درصد از GDP و %4/9 از اشتغال استونی در این صنعت بوده است. مصرف انرژی در ساختمان­ها برای روشنایی، گرمایش و سرمایش از میانگین اروپا بیشتر است و حدود 50% کل مصرف انرژی کشور را در سال دربر می­گیرد. به همین دلیل طی سال­های گذشته سیاست­هایی برای تغییرات گسترده در ساختمان سازی­های استونی اجرا شده است تا مفاهیم و چارچوب­های ساختمان انرژی صفر (ZEB, Zero Energy Building) بکار گرفته شود. این سیاست برای دولت و کاهش هزینه­های مصرف انرژی بسیار جدی است.

هزینه مصرف انرژی زیستی در استونی نسبت به تهیه سوخت­های فسیلی کمتر و از نظر کارایی نیز بسیار کاراتر است، بنابراین روند ایجاد واحدهای تولید بیوگاز با تکنولوژیهای مدرن در الویت مسئولان این کشور است. همان طور که می­دانیم در صنعت بیوتکنولوژی، مساله انرژی­های تجدیدپذیر زیستی (bio-energy) سالهاست در کشورهای اروپایی با موفقیت اجرا شده است.

ظرفیت عظیم مواد اولیۀ منابع طبیعی در استونی، استفاده بیش از پیش از این منابع را در جهت تولید انرژی به پیش می­برد. حرکت به سمت انرژی زیستی با تمرکز بر بیومس (زیست توده) صورت گرفته که مواد اولیه آن، عمدتا چیپس­های چوبی، پِلِت­ها (pellets) و ضایعات جنگلی است. به ویژه اینکه چوب­های جنگلی، اصلی­ترین متریال ساختمان­های استونی با توجه به شرایط جغرافیایی گفته شده، می­باشند و پیداکردن مواد اولیه ساختمان که خصوصیات مشابهی داشته باشد، بسیار سخت و هزینه­بر است. بنابراین، حجم ضایعات تولیدی ساخت ساختمان و سازه­های چوبی نسبتا بالاست که مواد اولیه تولید انواع بیوانرژی را فراهم می­کند. استونی در ساخت سازه­های چوبی درآمد بسیار خوبی را سالانه کسب می­کند و به عنوان بزرگترین صادرکننده خانه­های چوبی در اروپا شناخته می­شود. البته ارزش افزوده این نوع ساخت­ها برای کارگران استونی تقریبا نصف میانگین کارگران کشورهای اروپایی است که دلیل اصلی آن عدم نوآوری و بکارگیری تکنولوژی­های پیشرفته در افزایش کیفیت و بهره­وری تولید و بعضا خام فروشی بیش از حد مواد اولیه آن است.

ساخت سازه­های چوبی، نوعی بازار نیچ یا بازار گوشه (Niche Market) با سابقه طولانی و دانش فنی بومی در استونی است.

حال بهتر است کمی درمورد بازار نیچ توضیح دهیم. در بسیاری از موارد، بازارهای خاص و گوشه جذابیت درآمدزایی خوبی دارند به ویژه برای کسب و کارهای کوچک و متوسط که در آن خیلی از این نوع کسب و کارها برای بدست آوردن بازارهای خیلی خاص  با مشتریان خاص تلاش می­کنند.

نیچ مارکتینگ یک استراتژی کارآمد برای کسب و کارهای کوچکی است که می خواهند با صرف بودجه کم، محصول یا خدماتشان را به بخش خاصی از بازار معرفی کرده، به فروش برسانند و شانس خود را برای زنده ماندن در رقابت با شرکت های بزرگ افزایش دهند. بازاریابان نیچ را با تشخیص نیازها و خواسته هایی که تا بحال توسط دیگر شرکت ها به خوبی و یا اصلا برآورده نشده، “خلق” می کنند. به طور کلی در نیچ مارکتینگ ، سعی میشود به شرکتی بزرگ در بازاری کوچک تبدیل شوند.

نیچ مارکتینگ به ویژه در مواردی که می توانیم مشتریانمان را براساس ویژگی­های محسوس دسته­بندی کنیم اثر بخش واقع می­شود. ویژگی­هایی مانند موقعیت جغرافیایی، سن و سال، میزان درآمد و مشخصه­های این چنینی.

محصولات نیچ، چون نسبتا کم و خیلی خاص هستند عمدتا قیمت بالایی دارند، بنابراین می­توانند حاشیه سود خوبی را برای تولیدکنندگان فراهم کند. لتونی، لیتوانی، هلند و چین نیز در این نوع بازارها (سازه­های چوبی، انرژی زیستی) فعالیت جدی دارند و از رقبای اصلی استونی محسوب می­شوند. کشورهای فنلاند و سوئد اغلب بازارهای هدف اصلی این نوع محصولات هستند.

صنعت بیوتکنولوژی استونی

صنعت بیوتک برای استونی هنوز جوان است و شرکتهای کوچک و متوسط (SMEs) عمدتا علاقه به فعالیت در آن دارند. بین سال­های 2010-2013 برنامه جامع بیوتک استونی با عنوان (Estonian biotechnology programme, BTP) تهیه و توسط 5 وزارتخانه اجرایی شد. که هنوز روی نتایج سیاست­های تشویقی ابلاغ شده آن، کار دارد می­شود. مهم ترین تفاوت برنامه 128 صفحه­ای اعلام شده در سال 2010، با دیگر کشورها، مثلا فنلاند، نقش سرمایه گذاری بخش خصوصی بسیار کم گرفته شده است.

همچنین، برنامه خوبی برای جذب سرمایه خارجی ارائه داده نشد، در حالی که در بلغارستان در این زمینه به نتایج بهتری رسیدند با برنامه جامع خود، با نام برنامهJEREMIE . برنامه ملی جامع بیوتک در استونی نخستین بار در سال 2010 اعلام شد که نسبت به دیگر کشورها خیلی دیر است و با اینکه تحقیقات زیادی در بیوتک صورت می­گردد ولی نتایج آن، تجارب اولیه بسیاری از کشورهای دیگر است. با همه این شرایط، استونی همچنان باید دنبال بازار گوشه باشد، به طور مثال معرفی استونی به عنوان توسعه­دهنده محصولات و فعالیتهای R&D به دلیل هزینه­های کمتر نسبت به کشورهای پیشرفته به همراه برندسازی اختصاصی موفق کشور استونی برای غول­های بیوتک جهان، پیشنهاد خوبی است که درحال اجرایی شدن است و جلوتر بیشتر بدان می­پردازیم.

طبق گزارشی درمورد دسته بندی فعالیت­های اقتصادی استونی (EMTAK)، بیش از 300 نفر در حدود 55 شرکت به صورت اختصاصی در حوزه بیوتک فعالیت می­کنند.

تعداد کارمندان در برخی از این شرکت­ها به کمتر از ده نفر میرسد. جدای از آمار تعداد شرکت­های فعال در بیوتک استونی، گروه­های پژوهشی زیر نظر مراکز تحقیقاتی بسیاری در استونی نیز به کارهای مطالعاتی میپردازند ولی کار صنعتی نکرده اند که جلوتر بیشتر درمورد آنها توضیح میدهیم.

ارزش افزوده ایجاد شده بیوتک استونی حدود بین 12-15 میلیون یورو تخمین زده می­شود. بیشترین رشد صنعت بیوتک استونی بین سالهای 2012-2005 رخ داد، زمانی که توانست اشتغالزایی خوبی (300 نفر به طور مستقیم) را در این کشور 1.3 میلیون نفری ایجاد کرد. اغلب فعالان اقتصادی در استونی سعی دارند تا در ناحیه بیوتک قرمز (بیوتک دارویی و درمانی) به دلیل بازگشت سرمایه فوق العاده آن در صورت موفقیت، فعالیت کنند ولی حقیقتا ظرفیت آن در استونی به خوبی مهیا نشده است. البته که در این زمینه فقط از نظر پژوهشی و علمی در استونی کار شده است و بخشهای توسعه و تجاری سازی محصول خیلی عقب است حتی نسبت به خیلی از کشورهای اروپایی. بنابراین، رشد این زمینه انتخاب اشتباهی است چراکه روند جهانی نشان می­دهد تا خیلی از شرکت­های بزرگ دنیا که در بیوتک دارویی سرمایه­گذاری کرده بودند، هم اکنون بیشتر به سمت نواحی بیوتک سفید و سبز یعنی تولید انواع انرژی­های سبز وتوسعه تکنولوژی­های آنها و توسعه محصولات کشاورزی و پرداختن بیشتر به مسائل محیط زیست و پساب برنامه­ریزی کرده­اند. رصد کشور استونی در برنامه صادراتی فعالان بیوتک لازم است، به ویژه در بخش بیوتک سبز چراکه نسبت به بیوتک دارویی شانس موفقیت بسیار بیشتری دارد.

در صنعت تولید محصولات کشاورزی، سرعت به عمل آوردن و نگه­داری آنها در فواصل طولانی بسیار مهم است. گروه­های پژوهشی بیوتک در استونی در حال حاضر در تلاش برای تولید بسته­بندی­های مناسب جهت نگهداری محصولات کشاورزی خود هستند تا صادرات خود را به بازارهای هدف دورتر مهیا سازد (مثلا عمان و امارات متحده عربی).

استفاده بسیار کم از کودهای شیمیایی و استفاده از مواد اولیه با کیفیت از جمله نقاط قوت محصولات غذایی استونی است.

بیوتکنولوژی سفید یا بیوتک صنعتی که به صنایع شیمیایی و تولید انرژی بیشتر برمیگردد ظرفیتی فوق العاده برای اشتغالزایی کشورها است. تولید انواع انرژی و سوخت زیستی (بیوگاز، بیو اتانول و...) در صنایع مرتبط در آمریکا به طور مستقیم به ازای هر نفر ایجاد اشتغال مستقیم، 5/7 نفر به صورت غیرمستقیم موقعیت شغلی ایجاد کرده است. از طرف دیگر، سرمایه­گذاری در بیوتک صنعتی تاثیر مستقیم در سلامت جامعه، حفظ محیط زیست و توسعه پایدار خواهد داشت.

 

پارک علم و فناوری تارتو (Tartu Science Park، TSP)، به عنوان نخستین پارک علم و فناوری منطقه بالتیک به صورت اختصاصی در حوزه علوم زیستی از جمله بیوتک از سال 1992 فعالیت می­کنند. این پارک زیر نظر دولت مرکزی استونی و دانشگاه علوم زیستی تارتو فعالیت می­کند.

این پارک در مسائل بیزینسی خود از کارگروه های نوآوری و انتقال فناوری اتحادیه اروپا مشورت میگیرد و پشتیبانی می­شود.

تحلیل صنعت بیوتک استونی

محدودیت جغرافیایی برای حمل و نقل (فاصله طولانی کشورهای دیگر، حدود 600 کیلومتر) و ذخیره محصولات غذایی، عوامل محدودیت­کننده صادرات در استونی به شمار میرود که به تبع، کشورهای همسایه را بازار جذابتری نشان می­دهد. البته همین محدودیت تمرکز بر محصولات نیچ را بیشتر می­کند (استراتژی اقیانوس آبی و قرمز) با مشارکت محققان و بنگاه­های اقتصادی در تولید بسته­بندی هایی خاص برای مشتریان خاص و البته با حاشیه سود بسیار بالا. مشابه همین وضعیت برای ایرلند است.

حتی بازارهای دورتر هم بعضا جذاب هستند برای این نوع محصولات  که روابط خوبی با استونی دارند مثلا عمان (محصولات غذایی) البته استراتژی موفق حضور در آن کشورها بسیار مهم است که بازاریابی نیچ باید به خوبی رعایت شود. استراتژیاس که استونی برای حضور موفق در بازارهای هدف دور دست که شناخت کمتری از استونی دارند، خلق برندسازی موفق خود کشور استونی به جای معرفی یک محصول خاص است، تا محصولات استونی به عنوان محصولاتی فناوری محور و با کیفیت بالا در اذهان آنها سالها باقی بماند. مثلا داستان موفقیت و کیفیت آنها توامان پشت سر برندسازی کشور استونی بیان شود (داستان + کیفیت). همه بخش­های صنعت استونی باید در این برندسازی صادراتی همکاری کنند چه در حوزه بیوتک، چه کسب و کارهای فعال در دیگر صنایع.

طبق گزارش (Estonian Research Information System،ETIS) 45 گروه تحقیقاتی در حوزه­های مختلف بیوتک در استونی فعال هستند. اغلب آنها (30 تا) در دانشگاه تارتو در زمینه­های سلولی مولکولی، تکنولوژیخای ژنتیکی و بیوشیمی و 12 گروه در دانشگاه صنعتی تالین در زمینه­های نوروبیولوژی، سرطان و ژنتیک، تکنولوژی های کشت بیولوژی فعالیت می­کنند. تعدادی گروه تحقیقاتی هم موسسه ملی پیشرفت سلامت و موسسه ملی شیمی فیزیک و بیوفیزیک استونی به کارهای تحقیقاتی می­پردازند. باتوجه به اینکه ظرفیت تحقیقاتی در بیوداروها، سنتز بیولوژیکی و بیوپروسیسنگ و همچنین تغذیه و اقتصاد زیستی بالاست شرکت­های نوظهور و استارتاپ­ها عمدتا به این حوزه­ها هدایت می­شوند.

دسته­بندی حوزه­های مختلف تحقیقات استونی در نگاهی کلی

در همکاری بین بنگاه­های اقتصادی و پژوهشی مراکز زیر در سال­های اخیر در صنعت بیوتکنولوژی مشارکت فعالی داشتند:

·       Competence Centre of Fermentation and Food Technologies (CCFFT)

این مرکز در سال 2004 توسط دانشگاه صنعتی تالین و با مشارکت شش شرکت خصوصی به عنوان شرکتی که تخصصی در R&D بیوتک کار میکند، ایجاد شد. زمینه­های اصلی فعالیت آنها بیولوژی سنتزی، بیوپروسسینگ، تغذیه . بیوانفورماتیک است.

·       Bio-Competence Centre of Healthy Dairy Products (food

این سازمان(Bio-CC)، شرکتی خصوصی است که با سرمایهگذاری مشترک 2 دانشگاه اصلی استونی در بیوتک، یعنی دانشگاه تارتو و دانشگاه علوم زیستی استونی و 9 شریک از بخشهای صنعتی ایجاد شد. زمینه اصلی کاری این مرکز محصولات پروبیوتیک است.

Probiotic Harmony™ Südamejuust (Heart - friendly cheese) با برند تجاری TENSIA موفق ترین محصول لانچ شده توسط این مرکز است که هم اکنون در بزرگترین سوپرمارکت­های روسیه و حتی مسکو نیز وجود دارد و فروش خوبی تاکنون داشته است.

عمده محصولات موفق تولیدی استونی در زمینه پروبیوتیک است. مثلا actobacillus fermentum ME-3 نیز می­توان اشاره کرد.

·       Competence Centre for Cancer Research

مرکز رشد تحقیقات سرطان یکی دیگر از مراکز اصلی تحقیقاتی بیوتک در استونی است. زمینه اصلی این مرکز روی نتایج مرحله کلینیکی آزمایشات است. این مرکز زیر نظر وزارت علوم و آموزش استونی، دو دانشگاه اصلی مذکور و بیش از 8 شرکت و مرکز دیگر صرفا به فعالیتهای R&D در حوزه تفذیه و درمان می­پردازد. بیشترین همکاری این مرکز با شرکتهای کوچک و متوسط بیوتک در اعطای مجوز و گرنت­های تحقیقاتی و همکاری در پروژه­های آنهاست.

·       Competence Centre on Reproductive Medicine

·        Estonian Genome Center:

زمانی که بیوتکنولوژی نخستین بار به استونی آمد، زمینه­های اصلی مطالعات تحقیقاتی دانشمندان مراکز تحقیقاتی بیوتک استونی روی سرطان، ایمنئولوژی و ژنتیک متمرکز بودند. یکی از این مراکز تحقیقاتی، مرکز ملی ژنوم ااستونی است که در سال 2001 برای مطالعه تخصصی مطالعات ژنوتیپ مردم استونی زیرنظر دانشگاه تارتو تاسیس شد. نمونه­های اولیه جمع آوری شد تا سال گذشته حدود 52000 نمونه از افراد با دعوت از آنها و نمونه­گیری در بانک ژن ذخیره شده است که %5 کل جمعیت استونی را شامل می­شود. سوابق سلامتی و بیماریهای مردم استونی در گذشته و حال حاضر طبق کدهای ICD10 و ATC ثبت و ضبط میشود. اطلاعات این بیوبانک (bio-bank) عظیم به سیستم جامع دیتاهای سلامت دیجیتال (e-Health) ملی متصل می­شود تا اطلاعات فنوتیپی بیمارستان­ها را به­روز کند و برای پیشبینی اتفاقات غیرمنتظره به کار آید. تاکنون این مرکز توانسته بیش از 20 نوع همکاری مختلف خارجی در پروژه­های بیوتک را تجربه کند. این اقدام یکی از ده اقدام برتر ملی ژنتیکی جهان محسوب می­شود.

تحلیل صنعت بیوتکنولوژی استونی در چارچوب SWOT:

نقاط قوت :

·       سطح بالای دانشمندان و محققان و فارغ التحصیلان دانشگاهی

·       اثر مثبت شاخص­های CCT به عنوان معیاری از فعالیت­های آکادمیک و اقتصادی

·       ظرفیت بالقوه منابع طبیعی (جنگل­ها و بیومس) در توسعه بیوتک کشاورزی و تولید انواع انرژی زیستی

·       انعطاف­پذیری بالای کشور استونی در تغییر موقعیت­ها به دلیل کوچک بودن کشور بهینه کردن فرایندهای کاری و بکارگیری سلامت دیجیتال (e-health) در استونی را بسیار ساده و امکان پذیر کرده است.

نقاط ضعف :

·       بنگاه­ها نمی توانند با مراکز آکادمی همگام پیش بروند

·       کمبود کارآفرینان باتجربه و ماهر

·       کمبود داستان­های موفقیت فوق العاده به عنوان تجربه برای دیگران

·       پشتیبانی اجتماعی ضعیف از ایده­های جدید بیوتک

·       عدم وجود مدل کسب و کار و استراتژی تجاری سازی مناسب محصولات

·       مشارکت بسیار کم بخش خصوصی

·       مشارکت کم در پروژه های بین الملی حوزه بیوتک

·       عدم سرمایه­گذاری شرکت­های بزرگ خارجی در استونی

فرصت­ها و امکانات :

·       استفاده از ابزارهای موفق ICT برای گسترش تبلیغات استونی به عنوان کشوری فناوری محور (تکنولوژیکی) برای بازگشایی راههای جذب سرمایه خارجی (استارتاپهای موفقی در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات در استونی وجود دارد، مثلا Skype)

·       افزایش سهم بازار در حوزه های تغذیه و انرژی

·       دعوتنامه­هایی که برای پذیرش از سوی کشورهای خارجی به مراکز علمی می­آید به سمت بنگاههای اقتصادی منتقل و هدایت می­شوند.

·       انعطاف­پذیری سریع مطابق با روند تغییرات بازارهای جهانی

·       حضور موفق در بازارهای نیچ و محصولات منعطف آن مطابق با نیاز مشتری

·       استونی جزء ده کشور اول دنیا در ارتباط بین صنعت و دانشگاه است.

·       استونی سومین کشور در اروپا از نظر نسبت تعداد استارتاپ به جمعیت است.

·       توسعه­یافته­ترین کشور در زیرساخت­های خدمات دیجیتال در جهان

از ظرفیتهای موجود باید به خوبی استفاده شود، هرچه زمان بگذرد، پر هزینه تر خواهد بود.

تهدیدات بیوتک در استونی:

·       اغلب بنگاه­های فعال در بیوتک در ناحیه قرمز هستند که رقابت جهانی بسیار سخت تری وجود دارد. در طرف دیگر بازارهای جهانی به تدریج از بیوتک قرمز روی برگردانده . به سمت بیوتک سفید و سبز در حرکت اند.

·       افزایش نرخ شهرنشینی و کاهش روستانشینی و درنتیجه، کاهش تولیدات محصولات کشاورزی

·       عدم درک عمومی اهمیت بیوتک، چراکه هنوز بحران جدی در زمینه آب و هوای پاک، محیط زیست و انرژی دامن­گیر مردم نشده است.

·       کاهش نسبی (از نظر حجم کلی) بودجه سرمایه­گذاری شده در بخش تحقیقات استونی

اقدامات صورت گرفته:

·       کاهش ریسک سرمایه­گذاری با مشارکت کشورهای حوزه نوردیک برای حضور در بازارهای کوچک و کم رقیب­تر

·       ایجاد بستری ویژه برای استارتاپ­های بیوتک و هدایت آنها به زمینه­های موردنظر در شتابدهنده­ها با همکاری دانشگاه­ها و شرکت­های صنعتی

·       در نظر گرفتن بازدهی بلندمدت استارتاپ­ها و تامین سرمایه لازم آنها برای زمان طولانی تر

·       جایگزینی بازارهای جانبی به جای بازار اصلی با تغییر نوع مشارکت­ها و بکارگیری انواع سرمایه­های جانبی (نه لزوما مستقیم مالی و... بلکه مثلا افزایش دانش بازاری محققان و دانشجویان بیوتک)

·       حمایت از سرمایه­گذاری های خارجی

·       فراهم سازی بستر امکان دسترسی و استفاده بنگاه­های اقتصادی از تحقیقات کاربردی انجام شده با سرمایه شخصی بنگاهها برای صنعتی سازی آنها

·       برنامه های مطالعاتی تحلیل عرضه

·       ایجاد گرنت­های تشویقی برای تیمهای دانشجویی پژوهشی که با بنگاه­های صنعتی در ارتباط اند و همکاری دارند (در هر مرحله از سطح تحصیلات که باشند: کارشناسی، ارشد و دکتری محدودیتی وجود ندارد)

·       ادامه برنامه ریزی و سیاستگذاری جامع، مشابه همان BTP البته با اصلاحات مناسب

·       افزایش آگاهی عمومی مردم داخل استونی و کشورهای هدف همسایه درباره برند استونی و اهمیت سلامتی و تغذیه  مناسب (حتی این اقدام در مناطقی از روسیه، به زبان روسی صورت گرفته است)

·       افزایش ارزش افزوده تا جای ممکن برای محصولات صادراتی (مثلا بسته بندی های مناسب برای محصولات غذایی و به عمل آوری سریع آنها)

تغییر نوع تفکر و رویکرد در سیتستمهای مدیریتی، سیاست­گذاری­ها و آموزشی به جای نگاه به گذشته، تاکید بر نگاه رو به جلو و آینده.

زمینه­های فعالیت شرکتهای بیوتک استونی

برای آشنایی با دانشمندان برتر بیوتک استونی به سایت زیر مراجعه نمایید:

http://researchinestonia.eu/2018/02/15/national-research-awards-laureates-what-do-they-do/

برترین شرکت­ها

شرکت خصوصی Asper Biotech A.S. یکی از شرکتهای برتر بیوتک استونی است. این شرکت به ارائه خدمات تشخیصی و تست ژنتیکی می­پردازد.

مرکز Enterprise Estonia (EAS) یکی از اصلی ترین سازمانهای رشد و توسعه استارتاپ­ها و برگزارکننده انواع کنفرانس­های بین­امللی کارآفرینی درمورد اقتصاد سبز و سایر موارد در استونی است.

اصلی­ترین مراکز اکوسیستم کارآفرینی بیوتک در استونی سه پارک علم و فناوری Tehnopol، تارتو و تالین است که هر سه در بیوتک دپارتمان­های ویژه­ای دارند.

administrator

درباره علی صلواتی زاده

من یک نویسنده در بیومگ هستم

مجموع نظرات این خبر : 0 نظر

درج نظر