img

مقاومت آنتی‌بیوتیکی چیست؟

مواد طبیعی با خاصیت ضد میکروبی، از شیر ترش گرفته تا انواع گیاهان دارای خواص درمان عفونت، از هزاران سال پیش مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند اما عصر آنتی‌بیوتیک‌های مدرن از سال 1926 با کشف الکساندر فلمینگ آغاز شد. وی به‌طور اتفاقی متوجه شد که قارچی از جنس پنی‌سیلیوم ماده‌ای تولید می‌کند که می‌تواند برخی از انواع باکتری را از بین ببرد. امروزه این ترکیبات ضد باکتریایی را تحت عنوان آنتی‌بیوتیک‌ها می‌شناسند. Davies and Davies, 2010))

آنتی‌بیوتیک‌ها موادی شیمیایی هستند که با کشتن میکروب‌ها یا توقف تکثیر آن‌ها در درمان عفونت‌های باکتریایی مورد استفاده قرار می‌گیرند. تفاوت در ساختار آنتی‌بیوتیک‌های مختلف، توانایی‌های آن‌ها را در مقابله با باکتری‌های متعدد محدود ساخته‌است. مقاومت آنتی‌بیوتیکی هنگامی رخ می‌دهد که آنتی‌بیوتیک‌های خاص توانایی خود را برای کشتن یا توقف رشد باکتری‌ها از دست می‌دهند. در واقع مکانیسم‌های مختلفی در ایجاد مقاومت آنتی‌بیوتیکی نقش دارند. از جمله آن‌ها می‌توان به غیرفعال‌سازی آنزیمی آنتی‌بیوتیک، خروج داروهای وارد شده توسط پمپ‌های ایفلاکس و محافظت یا دگرگونی مکان‌های هدف آنتی‌بیوتیک اشاره کرد.

اگرچه برخی از میکروارگانیسم‌ها به‌طور طبیعی در برابر آنتی‌بیوتیک‌های فعلی مقاوم هستند اما فرآیند تولید مقاومت با نرخ بالای مصرف و استفاده‌ی نادرست از آنتی‌بیوتیک‌ها تسریع می‌شود. با توجه به این مقاومت، اثربخشی عوامل ضد میکروبی کاهش‌یافته و یا به‌طور کامل از بین می‌رود. در حال حاضر فقط تعداد بسیار محدودی از آنتی‌بیوتیک‌ها در درمان برخی از باکتری‌های عفونی مقاوم به چند دارو مؤثر واقع می‌شوند. این مسئله یک مشکل جدی است و با پیامدهایی نظیر افزایش نرخ مرگ و میر و بالا رفتن هزینه‌های مراقبت بهداشتی همراه خواهد بود. ظهور میکروارگانیسم‌های مقاوم در حوزه‌ی کشاورزی نیز در گسترش مشکلات بهداشت عمومی نقش به‌سزایی دارد (Allcock et al., 2017).

 

عوامل مؤثر در گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیک

عوامل متعددی در ایجاد و گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی نقش دارند. از مهم‌ترین این عوامل می‌توان به مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها و عوامل ضد میکروبی، عدم رقابت باکتری‌ها، درمان ناموفق بیماری‌ها و تبادلات ژنتیکی اشاره کرد. مطالعات نشان داده‌اند که عامل اصلی دخیل در ایجاد مقاومت آنتی‌بیوتیکی، استفاده‌ی گسترده از آنتی‌بیوتیک‌ها است که به نوبه‌ی خود تمامی عوامل دیگر را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. (Ventola, 2015). در زیر به تشریح این عوامل پرداخته‌شده‌است.

استفاده بیش از حد از آنتی‌بیوتیک‌ها

باکتری‌ها ارگانیسم‌های زنده‌‌ هستند و مانند بسیاری از موجودات زنده دیگر برای بقا و ماندگاری در محیط تکامل می‌یابند.  قرار گرفتن مداوم باکتری‌ها در مجاورت طیف وسیعی از آنتی‌بیوتیک‌ها باعث توسعه و افزایش توانایی سازگاری آن‌ها با تهدید و گسترش گونه‌های مقاوم به دارو می‌شود (Ventola, 2015).

انتخاب طبیعی و وفور منابع

انتخاب طبیعی نیز نقش مهمی در ظهور باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک ایفا می‌کند. بسیاری از گونه‌های باکتریایی مقاوم بر سطح ابزارها و تجهیزات درمانی استریل‌شده در بیمارستان‌ها، پدیدار می‌شوند. استریل‌کردن تجهیزات بهداشتی، رقابت بین باکتری‌ها را با حذف باکتری‌های ضعیف‌تر و بقاء گونه‌های مقاوم‌تر محدود می‌سازد. حذف باکتری‌های ضعیف رقیب، امکان دسترسی بیش‌تر باکتری‌های قوی‌تر به منابع غذایی موجود را فراهم‌کرده و رشد و تکثیر سریع آن‌ها را باعث می‌شود. توانایی باکتری‌های مقاوم در تشکیل بیوفیلم باعث رشد و بقای آن‌ها در شرایط سخت محیطی می‌شود. بیوفیلم‌ها پوشش بزرگی از پلیمرهایی هستند که توسط توده‌هایی از میکروب‌ها، قارچ‌ها و سایر باکتری‌ها ترشح می‌شوند و از آن‌ها در برابر عوامل استرس‌زای محیط محافظت می‌کنند. در واقع این ساختارهای پلیمرمانند، سدهای غیرقابل نفوذی را ایجاد می‌کنند که در حفاظت از میکروب‌ها در برابر عوامل باکتریوساید نقش دارند. بیوفیلم‌ها علت اصلی اغلب عفونت‌های بیمارستانی هستند که در نتیجه طولانی‌شدن زمان بستری شدن ایجاد می‌شوند. (Hoiby et al., 2010). 

درمان ناموفق بیماری‌ها

علت دیگری که در ایجاد و تنوع باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک نقش دارد، عدم بهبودی کامل بیماران در نتیجه توقف دوره درمان آنتی‌بیوتیک است. در این هنگام برخی از باکتری‌های باقی‌مانده به توسعه‌ی مقاومت آنتی‌بیوتیکی کمک می‌کنند.

بیان پلاسمید

هنگامی که باکتری‌های مقاوم با سایر باکتری‌ها تعامل برقرار می‌کنند، بیان و انتقال پلاسمیدها باعث تبادل و انتقال اطلاعات ژنتیکی می‌شود. اطلاعات ژنتیکی جدید ممکن است در نهایت در کروموزوم‌های سلول‌های گیرنده جای گیرند. این امر باعث دستیابی سریع سایر گونه‌های باکتریایی به ژن‌های مقاومت و در نهایت گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی خواهد شد (Blair et al, 2015).

فقدان تنوع آنتی‌بیوتیکی

عدم ظهور آنتی‌بیوتیک‌های جدید در چندین دهه اخیر و استفاده مکرر از آنتی‌بیوتیک‌های فعلی منجر به تکامل باکتری‌ها و گسترش مقاومت‌های چندگانه شده‌است. در معرض قرار گرفتن مداوم باکتری‌ها با یک آنتی‌بیوتیک‌، احتمال مقاومت را به شدت افزایش خواهد داد. عدم ارائه روش‌های جدیدتر در درمان عفونت‌های باکتریایی ممکن است باکتری‌ها را نسبت به آخرین و قوی‌ترین رده‌های آنتی‌بیوتیکی مقاوم کرده و توقف مقاومت با داروها و تکنولوژی جدید را غیر ممکن سازد (Allcock et al., 2017).

کنترل و محدودیت‌های سیاسی در مقابله با مقاومت آنتی‌بیوتیکی

مشکلات حاصل از مقاومت آنتی‌بیوتیکی، دولت‌ها را بر آن داشته است تا برای مقابله با ظهور گونه‌های جدید و کنترل گونه‌های مقاوم فعلی، اقدامات کنترلی مؤثری را پایه‌ریزی کنند. این اقدامات و سیاست‌های مداخله‌گر باید به هدف استفاده محتاطانه از آنتی‌بیوتیک‌ها و جلوگیری از گسترش یا انتقال باکتری‌های مقاوم به دارو انجام شود. بنابراین سیاست‌های استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها‌ به ترکیبی از مداخلات پیشگیرانه نیاز دارند که باید در سطوح مختلف اجرا شوند. این سیاست‌ها در دو چشم‌انداز ملی و بین‌المللی قابل اجرا هستند.

از جمله سیاست‌های مقابله با مقاومت آنتی‌بیوتیکی در سطح ملی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

•           توسعه سیستم‌های نظارت ملی بر استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ و مقاومت حاصل از آن

•           پیاده‌سازی روش‌های پیشگیری و کنترل عفونت (حمایت از احتیاط و رفع بیماری‌های عفونی)

•           بالا بردن کیفیت آموزش‌های بهداشتی و پرورش متخصصین بهداشتی توانمند (مانند استفاده مناسب از استانداردهای سلامت و بهداشت)

•           بهره‌گیری از رویکردهای اطلاع‌رسانی به‌منظور افزایش آگاهی عموم مردم در استفاده درست از آنتی‌بیوتیک‌ها

•           محدودیت استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها در حوزه کشاورزی و دامپروری

برخی از اهداف استراتژیکی سیاست‌ مقابله با مقاومت آنتی‌بیوتیکی در سطح بین‌المللی به قرار زیر هستند:

•           ارتقاء هماهنگی بین بخش‌های ملی

•           تقویت نظارت بر مقاومت ضد میکروبی

•           تقویت و ترویج نظارت بر استفاده از مواد ضد میکروبی

•           تقویت نظارت بر مقاومت و استفاده از عوامل ضدمیکروبی در صنعت غذای حیوانات

•           بهبود کنترل عفونت و نظارت بر مقاومت ضدمیکروبی در محیط‌های مراقبت بهداشتی

•           ارتقاء تحقیق و نوآوری بر روی داروها و فن‌آوری جدید

•           تضمین ایمنی بیمار و بهبود آگاهی از خواص ضد میکروبی و مشکلات مقاومت (Gerards, 2012).

بدون شک، توجه و اجرای این گام‌های کنترلی می‌تواند نقش مهمی در کاهش تأثیرگذاری و محدود کردن گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی داشته‌باشند.

منابع

Allcock, S., Young, E. H., Holmes, M., Gurdasani, D., Dougan, G., Sandhu, M. S., ... & Török, M. E. (2017). Antimicrobial resistance in human populations: challenges and opportunities. Global health, epidemiology and genomics, 2.

Blair, J. M., Webber, M. A., Baylay, A. J., Ogbolu, D. O., & Piddock, L. J. (2015). Molecular mechanisms of antibiotic resistance. Nature reviews microbiology, 13(1), 42.

Davies, J., & Davies, D. (2010). Origins and evolution of antibiotic resistance. Microbiol. Mol. Biol. Rev., 74(3), 417-433.

Gerards, M. (2012). International policy overview: Antibiotic resistance. 2011.

Hoiby, N., Bjarnsholt, T., Givskov, M., Molin, S., & Ciofu, O. (2010). Antibiotic resistance of bacterial biofilms. International journal of antimicrobial agents, 35(4), 322-332.

Singh, R., Smitha, M. S., & Singh, S. P. (2014). The role of nanotechnology in combating multi-drug resistant bacteria. Journal of nanoscience and nanotechnology, 14(7), 4745-4756.

Ventola, C. L. (2015). The antibiotic resistance crisis: part 1: causes and threats. Pharmacy and therapeutics, 40(4), 277.

administrator

درباره حجت اسماعیل بیگی

من یک نویسنده در بیومگ هستم

مجموع نظرات این خبر : 0 نظر

درج نظر