img

گفته می‌شود ما به اندازه‌ی کل اروپا مصرف آنتی‌بیوتیک داریم

دکتر کیارش قزوینی، مدیر گروه میکروب‌شناسی و ویروس‌شناسی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، میکروب‌شناس برجسته و یکی از محققین به‌نام در حوزه‌های مربوط به مقاومت آنتی‌بیوتیکی است. ایشان با فعالیت در بیمارستان قائم (عج) مشهد و نمونه‌گیری‌های فراوان از باکتری‌های مقاوم بیمارستانی، تجربه عملی قابل توجهی در مطالعه این مسئله داشته‌است. در ادامه مصاحبه با ایشان را در رابطه با این معضل می‌خوانیم:

با سلام، لطفاً تاریخچه‌ای از آنتی‌بیوتیک‌ها و مقاومت آنتی‌بیوتیکی بفرمایید

اولین سابقه کاربرد آنتی‌بیوتیک‌ها به سال ۱۹۳۵ بر می‌گردد که جرارد دوماک در مقاله‌ای تحت‌عنوان (درمان شیمیایی عفونت‌های باکتری) اعلام کرد که رنگ‌های آزو (قرمز پرونتوزیل) قادر به جلوگیری از مرگ حتمی موش مبتلا به عفونت استرپتوکوکی می‌باشند. دوماک پس از تحقیق درباره چندین رنگ، دخترش را که مبتلا به عفونت استرپتوکوکی وخیمی بود، شفا بخشید. همراه با دوماک، کلرروس و شوسی نیز دریافتند که پرونتوزیل پاره‌ای از عفونت‌های انسانی را درمان می‌کند. پرونتوزیل، پیش‌ساز سولفونامیدها می‌باشد که در بدن به فرم فعال پاراآمینوبنزن سولفونامید (سولفانیلامید) تبدیل می‌شود. این موارد قطعاً نخستین مواد ضدباکتریایی مورد استفاده بشر نبود ولی شاید اولین داروهای شیمیایی بود که در قرن بیستم به‌عنوان آنتی‌بیوتیک شناخته شده‌بودند. امروزه بر طبق تعریف، آنتی‌بیوتیک یک ماده شیمیایی است که توسط گونه‌های مختلف ارگانیسم‌ها و یا به روش‌های شیمیایی تولید شده و در غلظت‌های کم، رشد بقیه میکروارگانسیم‌ها را مهار می‌کند.

گام دوم که سرآغاز دوران طلایی درمان ضدمیکروبی نام گرفته‌است، کشف پنی‌سیلین G از صاف شده‌های کشت قارچ پنی‌سیلیوم نوتاتوم (کشف در سال 1929 توسط الکساندر فلمینگ) بود. در سال 1939 فلوری و چاین این پنی‌سیلین را تخلیص کردند و درسال 1942 پنی‌سیلین به‌عنوان ماده موثر در درمان زخم‌های مجروحان در جنگ جهانی دوم مورد استفاده قرار گرفت. امروزه بسیاری از آنتی‌بیوتیک‌ها توسط میکروارگانیسم‌های تولیدکننده آنتی‌بیوتیک‌ها نظیر گونه‌های پنی‌سیلیوم، استرپتومایسس، سفالوسپوریوم، میکرومنوسپورا و باسیلوس‌ها تولید می‌شوند.

مکانیسم‌های عمده عملکرد آنتی‌بیوتیک‌ها بر روی میکروارگانیسم‌ها عبارتند از:

ü      مهار سنتز دیواره سلولی

ü      اختلال عملکرد غشای سیتوپلاسمی

ü      مهار سنتز پروتئین (ممانعت از رونویسی و ترجمه)

ü      اختلال عملکرد اسیدهای نوکلئیک

ü      مهار متابولیسم باکتری‌ها (آنتی‌متابولیت‌ها)

که باعث ایجاد مقاومت آن‌ها به آنتی‌بیوتیک‌های مختلف می‌گردد.

لطفا چگونگی مقاومت باکتری‌ها نسبت به آنتی‌بیوتیک‌ها را توضیح دهید

برخی از باکتری‌ها به‌صورت ذاتی به برخی از آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم هستند، برای نمونه باکتری‌های بی‌هوازی نسبت به آمینوگلیکوزیدها و باکتری‌های گرم منفی نسبت به وانکومایسین مقاوم هستند. ولی مشکل اصلی، مقاومت اکتسابی ارگانیسم‌ها است که در آن میکروارگانیسم‌های حساس به آنتی‌بیوتیک نسبت به آن‌ها مقاومت پیدا می‌کنند. چگونگی این مقاومت اکتسابی در گروه‌های مختلف آنتی‌بیوتیکی متفاوت بوده و به یک یا چند روش از 8 مکانیسم زیر می‌تواند ایجاد گردد: غیر فعال‌سازی آنزیماتیک دارو، کاهش نفوذپذیری دارو، خروج داروهای وارد شده توسط پمپ‌های ایفلاکس (Efflux)، تغییر جایگاه هدف دارو بر روی میکروارگانیسم، محافظت جایگاه هدف دارو درون میکروارگانیسم، تولید بیش از اندازه مولکول هدف دارو برای غیرفعال کردن آن، بای‌پس یا دور زدن مهار آنتی‌بیوتیکی توسط ارگانیسم در شرایط In-Vivo، Bind up یا گیرانداختن آنتی‌بیوتیک جهت مهار فعالیت آن.

به‌عنوان مثال آنتی‌بیوتیک‌های خانواده بتالاکتام نظیر پنی‌سیلین‌ها و سفالوسپورین‌ها به‌ترتیب شیوع، معمولاً به یکی از  4 روش زیر نسبت به آنتی‌بیوتیک‌ها مقاوم می‌شوند: غیر فعال‌سازی آنزیماتیک دارو، تغییر جایگاه هدف دارو، کاهش نفوذپذیری دارو و خروج دارو توسط پمپ‌های ایفلاکس

میکروارگانیسم‌هایی که از نظر متابولیکی غیرفعال هستند (در حال تکثیر نیستند)، ممکن است از نظر فنوتیپی نسبت به داروها مقاوم باشند، البته سلول‌های جدید حاصل از آن‌ها کاملاً حساس هستند.

خطر مقاومت آنتی‌بیوتیک چه تأثیری بر سلامت فردی دارد؟

بیماری‌های عفونی همواره یک تهدید جدی برای سلامت فرد و جامعه محسوب می‌شوند. غالباً آنتی‌بیوتیک‌ها بایستی برای درمان بیماری‌های عفونی و تهدیدکننده حیات با تجویز پزشک استفاده شوند، از طرفی، خوددرمانی و استفاده مکرر و نابه‌جا از آنتی‌بیوتیک‌ها، از عوامل مهم ایجاد و ظهور باکتری‌های مقاوم می‌باشند. در چنین مواقعی نه تنها درمان به درستی انجام نمی‌گیرد، بلکه امکان ظهور باکتری‌های مقاوم در میانه مسیر درمان و نیز احتمال شکست درمان وجود دارد. به عبارتی شیوع مقاومت آنتی‌بیوتیکی امکان درمان این بیماری‌ها را از ما گرفته و از آن‌جایی که هنوز جایگزین‌های مناسب و ارزانی در جهان برای مقابله با این بیماری‌ها وجود ندارند، مشکل مقاومت نه‌تنها هزینه‌های درمان را برای شخص و جامعه افزایش خواهد داد، بلکه بر سلامت فردی و متعاقب آن بر سلامت جامعه نیز اثرات سوء و جبران‌ناپذیری خواهد گذاشت.

دلیل عدم استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها در موارد غیر ضروری (مانند عفونت‌های ویروسی) چیست؟

باید درنظر داشت که آنتی‌بیوتیک‌ها فقط قادر به درمان عفونت‌های باکتریایی هستند و به‌هیچ عنوان بر روی سایر علل عفونت از جمله عفونت‌های ویروسی مانند سرماخوردگی، گلودرد ویروسی، آنفلوآنزا و ... موثر نیستند. استفاده غیر ضروری از آ‌ن‌ها سبب بروز مقاومت در بین باکتری‌های فلور نرمال بدن انسان و نیز سویه‌های میکروبی در حال گردش در جامعه شده و دست بشر را برای درمان عفونت‌های باکتریایی متعاقب آن خواهد بست. علاوه بر آن، مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند سبب عوارض جانبی متعددی نظیر مشکلات گوارشی، عوارض کلیوی و کبدی، افسردگی، اضطراب، از بین رفتن فلور نرمال بدن انسان به‌ویژه فلور دستگاه گوارش و ... گردد.

چرا نباید آنتی‌بیوتیک‌های مصرفی خود را برای دیگران تجویز کرد؟

هرگز آنتی‌بیوتیک مصرفی خود را برای دیگران تجویز نکنید و آنتی‌بیوتیکی را که دیگران به شما توصیه می‌کنند را استفاده نکنید، زیرا همانطور که گفته شد، ممکن است بر بیماری شما اثری نداشته‌باشد. داروی نامناسب و همچنین داروی مناسب با دوز نامناسب ممکن است درمان را به تأخیر بیاندازد و سبب مقاوم شدن باکتری‌ها، عوارض جانبی و مشکلات متعاقب آن شوند. از طرفی برخی از آنتی‌بیوتیک‌ها در بعضی شرایط نظیر بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف همزمان با سایر داروها، محدوده سنی خاص و ... منع مصرف داشته و یا با دوز خاصی بایستی استفاده شوند. پس اجازه دهید پزشک پس از معاینه و بررسی‌های لازم و تنها در صورت نیاز، به تجویز آنتی‌بیوتیک مناسب برای بیماری شما اقدام کند.

 

می‌گویند با از بین رفتن علائم بیماری و بهبود ظاهری بایستی دوره‌ی مصرف آنتی‌بیوتیک طبق دستور پزشک ادامه یابد، دلیلش چیست؟

هرگز نبایستی با از بین رفتن علائم بیماری و بهبود ظاهری به‌طور خودسرانه مصرف آنتی‌بیوتیک تجویز شده توسط پزشک را قطع کرد، چرا که در صورت کامل نکردن دوره درمان تنها آن دسته از سویه‌های باکتریایی که حساس‌تر هستند، از بین رفته و با قطع درمان امکان رشد برای آن دسته از جمعیت میکروبی که مقاومت بالاتری داشته فراهم می‌شود که ممکن است به‌دنبال آن سبب عود بیماری با سویه‌های مقاوم‌تر و خطرناک‌تر شود.

در کشور ما نرخ مصرف آنتی‌بیوتیک چقدر است و سیاست‌های لازم برای کنترل مقاومت آنتی‌بیوتیک تا چه حد قابل اجرا است؟

میزان مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران ١٦ برابر استاندارد جهانی است. پزشکان می‌گویند ٥٠ درصد مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها غیرضروری است. مصرف آنتی‌بیوتیک در ایران آن‌قدر زیاد است که گفته می‌شود به اندازه کل قاره اروپا در ایران آنتی‌بیوتیک مصرف می‌شود. وضعیت ایران تنها در مقایسه با اروپا تکان‌دهنده نیست، بلکه در مقایسه با سایر کشورهای آسیایی نیز وضع نامناسبی داریم، تا جایی که در بین کشورهای جهان از نظر مصرف آنتی‌بیوتیک در رتبه بیستم قرار گرفته‌ایم. با این همه، برخی از متخصصان معتقدند مشکل اصلی تجویز غیرمنطقی این داروهاست، یعنی اغلب در شرایطی که ضرورتی به استفاده از آنتی‌بیوتیک نیست از آن استفاده مي‌شود. مساله اما تنها آنتی‌بیوتیک‌ها نیستند، در شرایطی که استانداردهای تزریقی دنیا، ١١ درصد است، مصرف داروهای تزریقی در ایران به ویژه آنتی‌‌بیوتیک‌ها، حدود ٤٥ درصد است. بررسی‌ها نشان می‌دهد سالانه حدود ٣٤٠ عدد دارو از سوی هر ایرانی مصرف می‌شود که این میزان حدود سه برابر بیشتر از استانداردهای جهانی است. تلاش براي منطقي كردن مصرف دارو به‌عنوان يكي از موارد مهم سياست‌گذاري‌هاي دارويي همواره مورد توجه بوده‌است. طبق نظر سازمان بهداشت جهاني (WHO) جهت دستيابي به مصرف منطقي دارو نياز به استفاده از داروهايی با اثر درماني مناسب مي‌باشد كه بتواند نيازهاي باليني بيماران را در محدوده جغرافيايي خاص با كمترين عوارض و كمترين هزينه برطرف کند، ضمن اين‌كه توجه به دوز و مدت زمان مصرف دارو از اهميت بالايي برخوردار است. خوشبختانه در سال‌های اخیر تلاش برای اجرایی کردن برنامه کنترل مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها تحت عنوان Antimicrobial Stewardship با اهداف مختلفی نظیر کاهش مرگ و میر و عوارض جانبی ناشی از مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها، کاهش طول دوره بستری بیمار، کاهش ظهور سویه‌های دارای مقاومت چند دارویی، کاهش بروز عفونت‌های ثانویه و در نهایت افزایش طول عمر افراد در برخی از بیمارستان‌های کشور در حال اجراست.

آیا روش‌های درمانی دیگری را می‌شناسید که بتوانند در آینده جایگزین درمان با آنتی‌بیوتیک‌ها شوند؟

بر اساس آخرين برآوردهای سازمان بهداشت جهاني (2016) سالانه ميزان بالایي (بيش از 7/6 ميليون) مرگ و مير به علت ابتلا به انواع بيماري‌هاي عفوني گزارش مي‌شود. يكي از مهم‌ترين علل اين مرگ و ميرها، ظهور سويه‌هاي ميكروبي داراي مقاومت چندگانه به آنتي‌بيوتيك‌هاست.

در سال‌های اخیر هشدار در مورد افزایش مقاومت میکروارگانیسم‌ها نسبت به آنتی‌بیوتیک‌های سنتی بسیار فراگیر شده‌است. این در حالی است که در همین دوران تلاش برای توسعه و گسترش آنتی‌بیوتیک‌ها با رکود شدیدی مواجه بوده‌است. طبق گزارش سازمان بهداشت جهاني، جهان در حال وارد شدن به دوره "پسا آنتي‌بيوتيك" است، دوره‌اي كه عفونت‌هاي معمولی كه براي ساليان طولاني قابل درمان بوده‌اند، كشنده خواهند بود. ظهور این سویه‌های مقاوم، ضرورت تحقیق و معرفی انواع جدیدی از ترکیبات ضدمیکروبی را افزایش‌داده‌است. در بین انواع ترکیبات معرفی‌شده در این زمینه، پپتیدهای ضد میکروبی (AMPs)، می‌توانند کاندید مناسبی برای جایگزینی داروهای آنتی‌بیوتیکی باشند.

AMP‌ها توسط ارگانیسم‌ها و سلول‌های مختلف موجودات زنده تولید شده و به‌عنوان جزئی از ایمنی ذاتی، وظیفه‌ی حفاظت از میزبان در مقابل پاتوژن‌ها را بر عهده دارند. برخی از AMP‌ها مستقیماً طیف وسیعی از میکروب‌ها را می‌کشند در حالی‌که برخی دیگر از راه تنظیم و مودولاسیون سیستم دفاعی میزبان این کار را انجام می‌دهند. نکته قابل توجه در رابطه با این پپتیدها این است که برروی باکتری‌های دارای مقاومت چند دارویی نیز موثر بوده و باکتری‌ها امکان بسیارکمی برای ایجاد مقاومت از خود نشان می‌دهند.

بسیاری معتقدند آینده درمان عفونت‌های باکتریایی فقط با پپتیدهای ضدمیکروبی ممکن است. امروزه مطالعات بسیاری جهت استفاده از پپتیدهای ضد میکروبی مختلف به‌منظور درمان طیف وسیعی از بیماری‌های عفونی نظیر عفونت‌های پوست و بافت نرم، عفونت‌های ژنیتال و ... در مراحل مختلفی از کارآزمایی بالینی قرار دارند که امید است در آیند‌ه‌ای نزدیک وارد فاز نهایی مطالعه و بازار جهت استفاده بیماران گردند.

آیا مقاومت آنتی‌بیوتیکی تنها در کشورهای درحال توسعه دیده می‌شود؟ چرا؟

از آن‌جا که انسان‌ها و سایر موجودات زنده در سراسر دنیا مهاجرت داشته و در گردش هستند، متعاقباً میکروفلور و نیز سویه‌های دارای مقاومت چند دارویی آن‌ها هم در سرتاسر جهان قابل انتشار می‌باشند. لذا در صورتی که در منطقه‌‌ای از جهان مقاومت میکروبی به‌دلیل سیاست‌های اشتباه، مصرف بی‌رویه و غیر ضروری آنتی‌بیوتیک‌ها شایع شود، این مهم می‌تواند به سایر نقاط دنیا نیز سرایت کند. بر این اساس مقاومت میکروبی یک مسئله و معضل جهانی محسوب شده و محدود به کشور خاصی در جهان نیست. لذا سازمان بهداشت جهانی از چند سال پیش با اجرای برنامه عملیاتی تحت‌عنوان سیستم نظارت جهانی بر مقاومت‌های میکروبی (GLASS)، اقدام به کنترل مصرف و جلوگیری از افزایش مقاومت‌های میکروبی در نقاط مختلف جهان به‌خصوص مناطقی نظیر ایران، پاکستان و ... که مستعد این موضوع می‌باشند، کرده‌است. هم اکنون 6 بیمارستان بزرگ در کشور در شهرهای تهران، مشهد و اصفهان در این طرح مشارکت دارند.

administrator

درباره حجت اسماعیل بیگی

من یک نویسنده در بیومگ هستم

مجموع نظرات این خبر : 0 نظر

درج نظر