img

شوروورزی، نگاهی نو به کشاورزی

شوروورزی، نگاهی نو به کشاورزی

تا اواسط قرن حاضر 3 میلیارد نفر دیگر به جمعیت کره زمین افزوده خواهد شد. علاوه بر افزایش شهرنشینی و کاهش زمین‌های مرغوب به دلیل شور شدن و کاهش میزان مواد مغذی، افزایش سطح آب‌های اقیانوسی به دلیل گرم شدن زمین، بخشی از سواحل را به کام دریاها فرو خواهد برد. به این ترتیب تغییر بنیادی نگاه به کشاورزی برای تأمین امنیت غذایی این جمعیت رو به رشد ضروری است. امروز عمده تلاش زیست‌فناوران معطوف به تولید گیاهانی است که بتوانند انواع تنش‌هایی را که آب‌وهوای در حال تغییر جهان در قرن آتی برای گیاهان زراعی مهم ما به ارمغان می‌آورد، بدون کاهش عملکرد تحمل کنند. اما نگاه دیگر، نگاهی است که به جای "مجبور کردن" گیاهان زراعی حاضر برای تحمل تنش‌ها، در جستجوی در انداختن طرح نویی برای کل سامانه تولید غذای بشر است. سامانه‌ای که همپا با تغییرات آب و هوایی کلان کره زمین، گیاهان جدید، منابع پروتئین جدید، سیستم بهره‌برداری و توزیع جدید و همچنین تخصص‌ها و زیرساخت‌های جدیدی می‌طلبد. این سامانه‌های جدید باید بتوانند شار مواد مغذی را به طور کامل از گیاهان به دام و انسان برپایه آب شورتر و حرارت بیشتر برقرار سازند [1].

چنین سامانه‌ای باید تمام اجزاء کشاورزی حاضر را در بر داشته باشد. کشاورزی شورزیست (haloculture) عنوانی است که به سامانه‌هایی اطلاق می‌شود که بر پایه آب‌های شور به وجود آمده‌اند. مراکز تحقیقاتی متعددی در سراسر جهان با تکیه بر این مبنا به راه‌اندازی طرح‌های تحقیقاتی قابل توجهی پرداخته‌اند. در این مراکز، پژوهشگران در جستجوی معرفی منابع جدید تأمین پروتئین‌ها، چربی‌ها و زیست‌توده‌ای هستند که توانمندی تولید در شرایط آینده زمین را داشته باشند. از جمله این مراکز می‌توان به مرکز بین‌المللی کشاورزی شورزیست (ICAB) در امارات متحده عربی، پژوهشکده بهره‌برداری پایدار از هالوفیت‌ها (ISHU) در پاکستان و مرکز بیوتکنولوژی هالوفیت‌ها در امریکا. . . اشاره کرد.


طبق آمار فائو، بیش از 6% اراضی جهان تحت تنش شوری و قلیاییت هستند. این زمین‌ها در بیش از 100 کشور جهان پراکنده‌اند، امّا بیشتر آن‌ها در کشورهای استرالیا، چین، هند، مصر، پاکستان، عراق، مکزیک، سوریه، ترکیه، امریکا، و ایران متمرکزند. همچنین 30% اراضی آبی جهان در معرض شور شدن می‌باشند.[2] تخمین زده می‌شود وسعت زمین‌هایی از کشور که تحت سطوح مختلف شوری هستند، 34 میلیون هکتار باشد. 15 میلیون هکتار از این زمین‌ها در خط ساحلی جنوب کشور واقع شده‌اند. ‌حجم آب‌های زیرزمینی شور کشور 1.7 میلیارد متر مکعب تخمین زده می‌شود. زهاب‌های کشاورزی که شور یا لب‌شور هستند 20 تا 25 میلیارد متر مکعب حجم دارند. حجم سایر منابع آب تجدیدپذیر لب‌شور کشور 13 میلیارد متر مکعب است. [3]

از یک دیدگاه کشاورزی با آب شور را با سه کلیدواژه کشاورزی با آب دریا (sea water agriculture)، کشاورزی شورزیست (biosaline agriculture) و شورورزی ( haluculture) استعمال می‌کنند. بعضی برای این سه کاربرد اختلافاتی قائلند. استفاده از آب دریا برای کشت و زرع آرزوی دیرینه محققان کشاورزی بوده است. تحقیقات در این زمینه از سال‌های 1950 در امریکا آغاز شده است. امروزه سیستم‌های تلفیقی (آبزی‌پروری، گیاه، دام) مبتنی بر آب دریا بیشترین طرفدار را پیدا کرده‌اند. از معروف‌ترین پروژه‌هایی که در این رابطه اجرا شده‌اند پروژه کشاورزی با آب دریا در سواحل خشک اریتره است.[1] علاوه بر این امروزه از گلخانه‌هایی که با آب شیرین‌سازی شده دریا مشروب می‌شوند نام برده می‌شود. در استرالیا، امارات و اسرائیل پروژه‌هایی از این دست اجرا شده‌اند. آب‌های شیرین‌سازی شده می‌توانند در اختلاط با آب شور نیز برای بعضی گونه‌ها در برخی مقاطع رشدی به مصرف برسند. کشاورزی شورزیست در بسیاری از منابع به استفاده از آب‌های شور درون‌سرزمینی برای کشت و زرع اطلاق می‌شود. زراعت چوب در مکزیک با استفاده از آب‌های شور و زراعت علوفه در پاکستان در خاک شور ، از جمله مثال‌های کشاورزی شورزیست هستند. شورورزی عبارت از بهره‌برداری از خاک و آب شور با یک رویکرد زیست‌محیطی و اقتصادی پایدار است. این بهره‌برداری می‌تواند محصولات بیولوژیک مانند گیاهان و آبزی‌ها یا محصولات غیر بیولوژیک مانند انرژی و . . . را شامل شود. در چنین طرح کلانی، به انواع تخصص‌ها برای مهندسی شورورزی احتیاج است. [4]


ماژول‌های رایج در یک مجموعه شورورزی:

در یک مجموعه پایدار شورورزی معمولاً ایده‌های سامانه‌های تلفیقی (integrated systems) و کشاورزی شورزیست با یکدیگر ادغام می‌شوند. سامانه‌های تلفیقی در نگاه اول به منظور کاهش بار محیط زیستی مترتب بر سامانه‌های فعلی کشاورزی صنعتی به وجود آمدند. این سامانه‌ها با نگاه به حداقل رساندن پسماند و مصرف نهاده‌ها طراحی می‌شوند. در جدول 1 اصطلاحات مهم این سامانه‌ها تعریف شده است[5].

یک سامانه تلفیقی پایدار مبتنی بر منابع آب شور، بسته به منشأ آب می‌تواند شامل ماژول‌های زیر باشد:


1-       آبزی‌پروری که خود شامل پرورش ماهی، میگو، جلبک‌ها و ریزجلبک‌ها و سایر آبزیان مانند خیار دریایی، انواع دوکفه‌ای‌ها و . . . است

2-     زراعت گیاهان شورپسند یا شورمتحمل که می‌تواند به هدف علوفه دام، گیاهان دارویی، دانه‌های روغنی، زیست‌توده (چوب و . . . ) برای تولید سوخت زیستی یا سایر مواد با ارزش افزوده بسته به منطقه و سایر شرایط اکولوژیک کشت شود

3-     دامپروری

4-     شیرین‌سازی آب و آبیاری ترکیبی برای کشت بعضی گیاهان اقتصادی که در مقاطعی از دوره رشد نسبت به شوری متحملند (با استفاده از گلخانه یا در فضای باز)

5-     استحصال اقتصادی نمک

6-       جذب گردشگر (نمک‌درمانی ، پارک توریستی طبیعت شوربوم‌ها و . . . )

7-     واحد تولید انرژی از زیست‌توده (سوخت زیستی)، روغنکشی و . . . با توجه به مزیت نسبی گیاه کشت شده

چالش‌های شورورزی:

ابتدایی‌ترین چالش شورورزی انتخاب گونه اقتصادی است که شرایط پرتنش حاکم بر این نوع کشت، بر عملکرد آن تأثیر قابل توجهی نگذارد. در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان، حدود 20000 گونه گیاه اقتصادی می‌روید.[6] بدیهی است که اقتصادی بودن یک گیاه کاملاً وابسته به صنایع تبدیلی پایین دست یا استفاده محلی از آن است. مهم‌ترین معیار اقتصادی بودن برای یک سامانه پایدار شورورزی تلفیقی، استقاده حداکثری از گیاه درون سامانه است. استفاده به عنوان خوراک دام برای پرورش دام‌ اقتصادی مانند شتر و بز، استقاده برای روغنکشی، تولید زغال زیستی و سوخت زیستی که راه‌انداز انرژی مورد نیاز سامانه باشد از جمله معیارهای انتخاب گیاه مناسب برای چنین سامانه‌هایی است.

چالش بعدی افزایش تجمعی نمک در خاک است. زراعت مبتنی بر آب شور، نیازمند تخلیه مداوم آب شور از زمین و آبشویی دوره‌ای برای احتراز از شور شدن بیشتر خاک است. برای این منظور آبیاری تلفیقی ( اختلاط آب شور و شیرین) ، آبیاری چرخشی ( استفاده از آب شور تنها در بعضی از مقاطع فصل رشد گیاه)، آبیاری متوالی (استفاده از آب زهکش زمین‌های شوری که با آب شیرین آبیاری شده‌اند برای آبیاری گیاهان متحمل‌تر) از روش‌هایی است که می‌توانند مورد استفاده قرار گیرند. همچنین در مواردی که خاک علاوه بر شور بودن، سدیک یا قلیایی است روش‌های دیگری برای اصلاح خاک وجود دارد. همچنین روش‌های بذرگذاری و کوددهی نیز  متأثر از شرایط شوری هستند و باید از روش‌های ویژه این شرایط تبعیت کنند. [2]

چالش دیگر عدم توانایی تعلیف طولانی مدت بسیاری از دام‌های ارزشمند با علوفه‌ای است که مقدار زیادی نمک در خود متجمع کرده است. میزان بالای سدیم در رژیم غذایی موجب کاهش اشتهای دام می‌شود. ]2[ میزان تحمل گوسفند، بز، شترمرغ و شتر در این میان بسیار بیشتر از گاو شیری است. طیور تحمل بسیار کمتری نسبت به نمک دارند.

administrator

درباره محسن رحیم نژاد

من یک نویسنده در بیومگ هستم

مجموع نظرات این خبر : 0 نظر

درج نظر